مقدمه

صنعت خوراک دام و آبزی‌پروری سال‌هاست با چالش تأمین منابع پروتئینی پایدار دست‌وپنجه نرم می‌کند. پودر ماهی و کنجاله سویا، دو ستون اصلی این صنعت، هر دو با محدودیت‌های جدی روبه‌رو هستند: پودر ماهی به دلیل کاهش ذخایر دریایی رو به کمیابی می‌رود و کشت سویا سهم بزرگی از زمین‌های کشاورزی جهان را اشغال کرده است. در این میان، پودر حاصل از کرم آرد زرد (Tenebrio molitor)، معروف به پودر میلورم، به‌عنوان جایگزینی نویدبخش برای این دو منبع سنتی مطرح شده است. این پودر امروزه در خوراک طیور، آبزیان، خوک، خرگوش و حتی غذای حیوانات خانگی مانند سگ و گربه به‌کار می‌رود.

چرا پودر میلورم برای دام و طیور جذاب است؟

آنچه این پودر را به گزینه‌ای رقابتی تبدیل می‌کند، ترکیب تغذیه‌ای آن است. پودر میلورم معمولاً حاوی ۵۰ تا ۷۰ درصد پروتئین و حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد چربی است و پروفایل کاملی از اسیدهای آمینه ضروری، به‌ویژه لوسین، والین و لیزین را در خود دارد. علاوه بر این، سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع مانند اولئیک و لینولئیک، ویتامین‌های گروه B و E، و مواد معدنی نظیر آهن، روی، منیزیم و فسفر است.

نکته‌ای که از دید من اهمیت عملی زیادی دارد این است که این ترکیب تغذیه‌ای ثابت نیست؛ نوع خوراک، دما و رطوبت محیط پرورش کرم‌ها می‌تواند نسبت پروتئین به چربی را به‌طور محسوسی تغییر دهد. این ویژگی به تولیدکنندگان خوراک دام امکان می‌دهد پودر را متناسب با نیاز هر گونه حیوانی (مثلاً پروفایل چرب‌تر برای ماهی‌های پرورشی یا پروتئینی‌تر برای جوجه‌های گوشتی) بهینه‌سازی کنند.

کاربرد در آبزی‌پروری

یکی از موفق‌ترین حوزه‌های استفاده از پودر میلورم، جایگزینی بخشی از پودر ماهی در خوراک آبزیان است. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که جایگزینی تا سطح ۲۵ درصد پودر ماهی با پودر کرم آرد، در گونه‌هایی مانند قزل‌آلا، تیلاپیا و ...، بدون افت محسوس در عملکرد رشد قابل‌اجرا بوده است.

به باور من، این یافته از نظر اقتصادی و زیست‌محیطی دوچندان اهمیت دارد؛ چرا که هم فشار صید بر ذخایر ماهی‌های وحشی مورد استفاده در تولید پودر ماهی را کاهش می‌دهد و هم امکان تولید بومی و غیرمتمرکز خوراک آبزیان را فراهم می‌کند. البته باید توجه داشت که این نتایج در سطوح جایگزینی «متوسط» به‌دست آمده‌اند، نه جایگزینی کامل، که نشان می‌دهد پودر میلورم بیشتر نقش «مکمل» دارد تا «جایگزین تمام‌عیار».

کاربرد در تغذیه طیور

در صنعت طیور، پودر میلورم به‌عنوان جایگزینی برای کنجاله سویا و پودر ماهی در جیره جوجه‌های گوشتی، مرغ‌ها، بلدرچین ژاپنی و کبک بارباری مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج این تحقیقات عموماً نشان می‌دهد که در سطوح پایین جایگزینی، عملکرد رشد پرندگان حفظ می‌شود و در برخی گزارش‌ها حتی بهبود کیفیت پوسته تخم‌مرغ نیز مشاهده شده است.

از منظر تحلیلی، آنچه این کاربرد را متفاوت می‌کند این است که رژیم غذایی طبیعی بسیاری از پرندگان اساساً شامل حشرات است؛ به این معنا که پودر میلورم برخلاف بسیاری از منابع پروتئینی فرآوری‌شده، با ساختار گوارشی این حیوانات همخوانی تکاملی دارد. این هم‌خوانی می‌تواند دلیلی باشد بر اینکه چرا پذیرش این ماده در جیره طیور نسبت به برخی دام‌های دیگر با چالش کمتری همراه بوده است.

کاربرد در غذای سگ و گربه

یکی از حوزه‌های رو به رشد، استفاده از پودر میلورم در غذای حیوانات خانگی، به‌ویژه محصولات هیپوآلرژنیک برای سگ‌ها و گربه‌هایی است که به منابع پروتئینی سنتی (مانند گوشت مرغ یا گاو) حساسیت یا آلرژی دارند. از آنجا که پروتئین حشرات از نظر ساختاری با پروتئین‌های گوشتی رایج تفاوت دارد، می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای حیواناتی باشد که دچار حساسیت غذایی یا مشکلات گوارشی حساس هستند.

به نظر من نکته قابل‌تأمل این است که با وجود این مزیت، وجود کیتین در ساختار پودر - ماده فیبری موجود در اسکلت خارجی حشرات - می‌تواند در برخی موارد بر جذب مواد معدنی تأثیر بگذارد، هرچند برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که همین کیتین می‌تواند اثرات مثبتی بر تقویت میکروبیوم روده و سیستم ایمنی داشته باشد. این دوگانگی نشان می‌دهد که ارزیابی این پودر برای هر گونه حیوانی باید به‌طور مجزا و بر اساس فیزیولوژی گوارشی آن گونه صورت گیرد.

کاربرد در خوک و خرگوش

پژوهش‌ها روی خوک‌های در حال رشد و خوک‌های از شیرگرفته‌شده نشان داده‌اند که جایگزینی بخشی از کنجاله سویا یا پودر ماهی با پودر کرم آرد، تأثیر منفی محسوسی بر عملکرد رشد این حیوانات نداشته است. در خرگوش نیز هم پودر و هم روغن استخراج‌شده از کرم آرد به‌عنوان ماده افزودنی مناسب در جیره ارزیابی شده، هرچند پژوهشگران تأکید دارند که برای درک کامل تأثیر آن بر میکروبیوم روده و فعالیت ضدمیکروبی، مطالعات بیشتری لازم است.

نکته‌ای که در این بخش شایان توجه است، محدودیت قانونی مربوط به نشخوارکنندگان است. به دلیل نگرانی‌های ناشی از بیماری‌های اسفنجی‌شکل مسری (نظیر بیماری جنون گاوی) در اوایل دهه ۲۰۰۰، استفاده از پروتئین‌های حیوانی فرآوری‌شده از جمله پروتئین حشرات هنوز در جیره نشخوارکنندگانی مانند گاو و گوسفند مجاز نشده و پژوهش در این حوزه بسیار محدود است.

بعد اقتصاد چرخشی: ارتباط پرورش کرم آرد و پایداری خوراک دام

آنچه پودر میلورم را از منابع پروتئینی سنتی متمایز می‌کند، امکان پرورش آن روی ضایعات آلی و باقیمانده‌های صنایع غذایی است. این ویژگی، تولید خوراک دام را از یک الگوی خطی (تولید - مصرف - دورریز) به الگویی چرخشی تبدیل می‌کند که در آن ضایعات غذایی به زیست‌توده پروتئینی تبدیل می‌شوند. حتی فضولات این حشرات (موسوم به فراس) قابلیت استفاده به‌عنوان کود کشاورزی را دارد و بخشی از چرخه بازتولید مواد مغذی در سیستم کشاورزی را کامل می‌کند.

از دیدگاه من، این ویژگی دقیقاً همان چیزی است که پودر میلورم را از یک «ماده افزودنی جدید» به یک «راهبرد سیستمی» برای صنعت خوراک دام تبدیل می‌کند: کاهش مصرف زمین و آب نسبت به تولید پروتئین‌های دامی سنتی، در کنار کاهش وابستگی به ذخایر محدود ماهی‌های آزاد . بااین‌حال، هزینه تولید این پودر در مقیاس کوچک هنوز از سویا و پودر ماهی بالاتر است و تنها با سرمایه‌گذاری و افزایش مقیاس تولید می‌توان انتظار کاهش قیمت و رقابتی‌تر شدن آن را داشت.

جمع‌بندی

پودر میلورم امروزه جایگاه خود را نه به‌عنوان جایگزین کامل، بلکه به‌عنوان مکملی قابل تنظیم در جیره غذایی طیف وسیعی از حیوانات از ماهی‌های پرورشی و مرغ‌های گوشتی گرفته تا سگ‌ها و گربه‌های حساس و حتی خوک و خرگوش پیدا کرده است. با این حال، موفقیت گسترده‌تر آن در آینده به سه عامل وابسته است: ادامه تحقیقات درباره تأثیر بلندمدت آن بر میکروبیوم و سیستم ایمنی گونه‌های مختلف، کاهش هزینه تولید در مقیاس صنعتی، و اصلاح مقررات موجود که هنوز استفاده از این پروتئین را در جیره برخی دام‌ها مانند نشخوارکنندگان محدود کرده است.

منابع

۱. Moruzzo, R. et al. *Mealworm (Tenebrio molitor): Potential and Challenges to Promote Circular Economy*. Animals, 2021, 11(9), 2568.

۲. Moors, R. *Mealworms on the menu: Finetuning insect protein for food applications*. Informa Markets, March 2025.

۳. Kotsou, K. et al. *Innovative Applications of Tenebrio molitor Larvae in Food Product Development: A Comprehensive Review*. Foods, 2023, 12(23), 4223.

۴. Quoc, L.P.T. et al. *Mealworm (Tenebrio molitor) powder in food technology: An overview of nutrition, applications, and safety considerations*.

۵. Kupfer, M. *Mealworm powder: What's now in our food – and what to watch out for*. Kitchen Stories.