مقدمه: چرا حشرات خوراکی اکنون جدی گرفته میشوند؟
رشد جمعیت جهان، محدودیت زمینهای کشاورزی و فشار روزافزون بر منابع آب و انرژی، صنعت دام سنتی را در برابر یک پرسش اساسی قرار داده است: چگونه میتوان پروتئین کافی برای جمعیتی رو به افزایش تولید کرد بدون آنکه اثرات زیستمحیطی فاجعهبار شود؟ در این میان، حشرات خوراکی بهعنوان یکی از جدیترین گزینههای جایگزین مطرح شدهاند. دلیل این توجه صرفاً یک گرایش زودگذر نیست؛ بلکه ترکیبی از سه عامل است: کارایی بالای تبدیل غذا به زیستتوده در حشرات، امکان پرورش آنها روی ضایعات ارگانیک (که با اقتصاد چرخشی همخوانی دارد)، و ترکیب تغذیهای قابلقبول از نظر پروتئین، اسیدهای چرب و ریزمغذیها.
با این حال، بین «پتانسیل علمی» و «واقعیت بازار» فاصلهای وجود دارد که باید آن را بهدقت تحلیل کرد.
اندازه و روند بازار جهانی
برآوردهای مختلف از اندازه بازار حشرات خوراکی با یکدیگر تفاوت دارند، اما همگی یک روند مشترک را نشان میدهند: رشد سریع و پایدار. یک برآورد بازار را در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱.۷۳ میلیارد دلار و در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۱۶ میلیارد دلار تخمین زده و پیشبینی میکند این رقم تا سال ۲۰۳۴ به بیش از ۱۳ میلیارد دلار برسد؛ یعنی نرخ رشد سالانه مرکب بالای ۲۵ درصد. برآورد دیگری که چند سال زودتر منتشر شده، بازار را در سال ۲۰۲۳ حدود ۳.۲ میلیارد دلار و در افق ۲۰۳۰ نزدیک به ۹.۸ میلیارد دلار (با نرخ رشد سالانه حدود ۱۷ درصد) پیشبینی کرده بود.
این اختلاف رقمها به نظر من نباید نگرانکننده تلقی شود؛ صنعتی نوپا با تعاریف نامنسجم از «محصول حشرهای» (خام، پودر، عصاره، خوراک دام در برابر خوراک انسان) طبیعتاً برآوردهای متفاوتی به همراه دارد. نکتهٔ مهمتر، جهت مشترک همهٔ این تحلیلها است: رشد دورقمی پیوسته و گذار تدریجی این صنعت از یک بازار حاشیهای به یک بخش نوظهور اما رو به بلوغ در صنعت غذا و خوراک دام.
از نظر جغرافیایی، آسیا پاسیفیک(شرق آسیا، جنوبشرق آسیا، جنوب آسیا و اقیانوسیه ) به دلیل سنت دیرینهٔ حشرهخواری (entomophagy) و گسترش پرورش صنعتی، سهم قابلتوجهی از بازار را در اختیار دارد، اروپا بهواسطهٔ چارچوبهای نظارتی روشنتر (بهویژه تأییدیههای غذای نوین اتحادیهٔ اروپا) در رتبهٔ بعدی قرار میگیرد، و آمریکای شمالی با محرک اصلی استارتاپهای پروتئین جایگزین در حال توسعه است.
ساختار بازار: از حشرهٔ کامل تا پودر پروتئینی
نکتهٔ کلیدی برای فهم این بازار، توجه به شکل عرضهٔ محصول است، نه فقط نوع حشره. حشرهٔ کامل و قابلمشاهده (برشته یا خشکشده) هنوز سهم قابلتوجهی از بازار را دارد، اما این سهم بیشتر در بسترهای فرهنگی با سنت حشرهخواری یا در بازارهای نوستالژیک/تجربهمحور معنا پیدا میکند. آنچه واقعاً موتور رشد صنعتی این بازار محسوب میشود، پودر و کنسانترهٔ حشرات است؛ فرمتی که هویت بینایی حشره را حذف میکند و امکان ورود به محصولاتی مثل نوارهای پروتئینی، نان و شیرینی، اسنک و مکملهای ورزشی را فراهم میسازد.
این الگو با یافتههای مطالعات مصرفکننده کاملاً همراستاست: در پژوهشهای میانکشوری، پذیرش محصولات فرآوریشده (که حشره در آنها دیده نمیشود) بهطور مشخص بالاتر از پذیرش حشرهٔ کامل و قابلرؤیت است، حتی در کشورهایی با سنت حشرهخواری. به بیان دیگر، آستانهٔ روانشناختی مصرفکننده نه لزوماً ارزش غذایی تعیینکنندهٔ اصلی موفقیت تجاری یک محصول حشرهای است.
جایگاه میلورم در این بازار
در میان گونههای تجاریشده، میلورم یکی از دو یا سه گونهٔ محوری صنعت است (در کنار جیرجیرک و مگس سربازِ سیاه). چند ویژگی میلورم را به گزینهای متمایز تبدیل کرده است:
۱. پروفایل تغذیهای مطلوب: میلورم پروتئین بالا (حدود ۱۷ تا ۲۰ درصد در حالت خام و تا حدود ۵۸ درصد در پودر غلیظ کرده)، چربی قابلتوجه با نسبت مناسبی از اسیدهای چرب امگا ۳، و ریزمغذیهایی نظیر آهن، روی و ویتامینهای گروه B دارد. این ترکیب آن را برای بازار مکمل جذاب میکند.
۲. سازگاری با فرآوری صنعتی: میلورم بهراحتی در سینیهای چندطبقه و محیطهای کنترلشده پرورش مییابد و پردازش آن به پودر یا کنسانتره نسبتاً ساده است ویژگیای که آن را برای مقیاسپذیری صنعتی مناسب میسازد.
۳. تأییدیهٔ نظارتی نسبتاً زودهنگام: تأیید اتحادیهٔ اروپا برای استفاده از میلورم بهعنوان «غذای نوین» (novel food) در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، این گونه را در موقعیت مناسبی برای ورود قانونی به بازار اروپا قرار داد؛ مزیتی که برخی گونههای دیگر هنوز از آن بیبهرهاند.
اما میلورم بدون محدودیت هم نیست. از نظر کارایی تبدیل غذا (Feed Conversion Ratio)، میلورم نسبت به مگس سرباز سیاه ضعیفتر عمل میکند و در برخی شرایط (بهویژه مناطق سردسیر که نیاز به گرمایش دارد) مصرف انرژی آن حتی قابل مقایسه با پرورش خوک میشود. این بدان معناست که برتری زیستمحیطی میلورم، برخلاف تصور رایج، مطلق نیست و به شدت به جغرافیا و فناوری پرورش وابسته است. با این حال، در تحلیل چرخهٔ کامل حیات، میلورم همچنان از نظر مصرف زمین و انتشار گازهای گلخانهای، جایگزین پایدارتری نسبت به گوشت گاو، خوک و مرغ باقی میماند.
از منظر بازار، میلورم در حال حاضر سهمی در حدود یکپنجم بازار حشرات خوراکی (بر اساس نوع حشره) را در اختیار دارد و رتبهٔ دوم را پس از جیرجیرک به خود اختصاص داده است. کاربرد آن همزمان در دو مسیر توسعه یافته: محصولات اسنکگونهٔ برشتهشده (که بیشتر بار فرهنگی و تجربی دارند) و با اهمیت رو به رشد پودر میلورم بهعنوان مادهٔ اولیهٔ صنایع غذایی و حتی بهعنوان جزئی از خوراک دام و آبزیان.
چالشهای مشترک: پذیرش مصرفکننده و خلأ قانونی
نکتهای که در تمام تحلیلهای بازار و مطالعات علمی به یک شکل تکرار میشود، این است که مانع اصلی رشد این صنعت، فناوری پرورش نیست بلکه دو عامل انسانی/نهادی است:
- نوهراسی غذایی و انزجار حسی، بهویژه در جوامع بدون سنت حشرهخواری (اروپای غربی، آمریکای شمالی). دادههای میانکشوری نشان میدهد جنسیت (پذیرش بیشتر در مردان) و سن، از عوامل تعیینکنندهٔ پذیرشاند، و اطلاعرسانی دربارهٔ مزایای پایداری و ایمنی غذایی میتواند اثر مثبت اما محدود و وابسته به کشور داشته باشد.
- ناهماهنگی مقرراتی بین کشورها، برخلاف اروپا که چارچوب نسبتاً روشنی (novel food) دارد، در بسیاری از کشورها از جمله برخی از بزرگترین بازارهای مصرف سنتی حشرات مانند مکزیک و چین قوانین ملی یکپارچه یا وجود ندارد یا بسیار پراکنده است. این خلأ، اعتماد خریداران B2B و سرمایهگذاران را محدود میکند و هزینهٔ ورود به بازار را برای تولیدکنندگان بالا میبرد.
نتیجهگیری و چشمانداز
بازار جهانی حشرات خوراکی، از یک حوزهٔ حاشیهای و آزمایشی به بخشی در حال بلوغ در صنعت پروتئین جایگزین تبدیل شده است، با نرخ رشدی که آن را از بسیاری از بخشهای سنتی صنعت غذا متمایز میکند. در این میان، میلورم به دلیل ترکیب مطلوب تغذیهای، سهولت نسبی پرورش صنعتی، و مزیت رقابتی ناشی از تأییدیههای نظارتی زودهنگام در اروپا، در موقعیت محکمی قرار دارد؛ اما این جایگاه تضمینشده نیست. آیندهی سهم میلورم در بازار، به توانایی صنعت در حل دو مسئله بستگی دارد: نخست، بهبود کارایی انرژی و تبدیل غذا در مقایسه با رقبایی مانند مگس سرباز سیاه، و دوم، سرمایهگذاری مستمر بر فرمتهای فرآوریشده (پودر، کنسانتره) که آستانهٔ روانشناختی مصرفکننده را کاهش میدهند. به بیان دیگر، آیندهی میلورم کمتر به زیستشناسی این حشره و بیشتر به مهندسی محصول، ارتباطات مصرفکننده، و هماهنگی نظارتی جهانی گره خورده است.
منابع مورد استفاده
- Abbasi, E. (2025). *Edible insects as a sustainable and innovative approach to addressing global food security and environmental challenges: a comprehensive review*. Journal of Insects as Food and Feed.
- Abbasi, E. (2026). *Edible insects in human nutrition: nutritional value, economic potential, and environmental implications for sustainable food production*. Agriculture & Food Security, 15(19).
- Van Huis, A. (2015). *Edible insects contributing to food security?* Agriculture & Food Security, 4(20).
- Van Huis, A. (2016). *Edible insects are the future?* Proceedings of the Nutrition Society, 75(3), 294–305.
- Van Huis, A. (2023). Recent developments in insects as food (review overview of market and species selection).
- Tzompa-Sosa, D.A., et al. (2023). *Consumers' acceptance toward whole and processed mealworms: A cross-country study in Belgium, China, Italy, Mexico, and the US*. PMCID: PMC9833582.
- گزارش بازار: *Edible Insects Market Size, Share & Industry Analysis* (بهروزرسانی ۲۰۲۶)، Report ID: FBI102263.
