چالشی به نام تامین پروتئین
صنعت دام، طیور و آبزیان در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر سالهاست با یک معضل ساختاری دستوپنجه نرم میکند: وابستگی سنگین به سویای وارداتی برای تامین پروتئین جیره غذایی. این وابستگی، در کنار نوسانات نرخ ارز و تحریمهای اقتصادی، هزینه تولید را بهشدت افزایش داده و امنیت غذایی کشور را در برابر تکانههای بیرونی آسیبپذیر کرده است. از سوی دیگر، تولید سویا خود منابع طبیعی زیادی را میبلعد؛ منابعی که در کشوری با بحران کمآبی، اهمیتی حیاتی دارند.
در چنین شرایطی، پرورش حشرات و بهویژه میلورم (لارو سوسک تاریکی) بهعنوان یک راهکار جایگزین و بومی مطرح شده که هم میتواند بخشی از این خلأ پروتئینی را پر کند و هم زنجیره ارزشی تازه در اقتصاد کشاورزی ایجاد نماید.
میلورم چیست؟
میلورم لارو حشرهای موسوم به سوسک تاریکی (Darkling Beetle) است که در بستری از سبوس گندم، جو پرک و دیگر ضایعات غلات پرورش مییابد. چرخه زندگی این حشره ساده و قابل کنترل است: تخمها به لارو تبدیل میشوند، لاروها پس از طی دوره رشد به شفیره و سپس به حشره کامل تبدیل میگردند. بخشی از لاروها پیش از ورود به مرحله شفیرگی جمعآوری و خشک میشوند تا بهعنوان منبع پروتئینی مورد استفاده قرار گیرند و بخش دیگری برای تداوم چرخه تولید نگهداری میشود.
نکته قابلتوجه اینکه میلورم نخستین حشرهای است که اتحادیه اروپا مصرف آن را نهتنها برای خوراک دام، بلکه برای تغذیه انسان نیز مجاز اعلام کرده است؛ تاییدی که نشان میدهد این منبع پروتئینی از نظر ایمنی غذایی در بالاترین استانداردها قرار دارد.
ارزش تغذیهای: چرا میلورم یک گزینه جدی است
آنچه میلورم را به گزینهای رقابتی در برابر سویا و حتی پودر ماهی تبدیل میکند، ترکیب تغذیهای غنی آن است. مطالعات مختلف نشان میدهند که محتوای پروتئینی میلورم میتواند تا حدود شصت درصد وزن آن را تشکیل دهد که در قیاس با منابع گیاهی، نرخ جذب بسیار بالاتری در بدن دارد. علاوه بر این، میلورم دارای پروفایل اسیدهای آمینه ضروری قابل مقایسه با پودر ماهی و کنجاله سویاست؛ اسیدهایی که بدن جانوران (و انسان) قادر به تولید آنها نیست و باید از طریق رژیم غذایی تامین شوند.
از دیگر ویژگیهای ارزشمند این حشره، وجود کیتین در پوسته بیرونی آن است؛ ترکیبی فیبری که نقش تقویتکننده سیستم ایمنی دام را ایفا میکند. همچنین چربی موجود در میلورم از کیفیت مطلوبی برخوردار است و در برخی مطالعات بهعنوان جزئی از رژیم غذایی کامل حیوانات تکمعدهای مانند طیور و خوک، بدون افت کیفیت رشد یا گوشت، مورد استفاده قرار گرفته است.
مزیت زیستمحیطی: راهکاری برای بحران آب
شاید مهمترین برتری میلورم نسبت به سویا، در حوزه مصرف منابع طبیعی نمایان شود. تولید سویا به میزان قابلتوجهی آب نیاز دارد، درحالیکه پرورش حشرات با مصرف آب بهمراتب کمتری قابل انجام است. این تفاوت در کشوری که با خشکسالیهای پیدرپی مواجه است، میتواند تعیینکننده باشد.
از منظر ردپای کربن نیز پرورش میلورم در مقایسه با دامداریهای متعارف، گازهای گلخانهای کمتری تولید میکند و به زمین کمتری برای تولید هر واحد پروتئین نیاز دارد. نکته دیگر، قابلیت میلورم در تغذیه از ضایعات کشاورزی و پسماندهای آلی است؛ ویژگیای که این صنعت را در قالب یک اقتصاد چرخشی قرار میدهد و همزمان با تولید پروتئین، به مدیریت پسماند نیز کمک میکند. حتی فضولات لارو که بهعنوان کودی ارگانیک و عاری از انگل شناخته میشود، کاربردهای جانبی در کشاورزی گلخانهای دارد.
کاربرد در جیره غذایی دام، طیور و آبزیان
میلورم بهعنوان مکمل یا جایگزین بخشی از پروتئین گیاهی در جیره غذایی طیف وسیعی از جانوران کاربرد دارد؛ از پرندگان و آبزیان گرفته تا خزندگان، دوزیستان و پستانداران کوچک. بر اساس تجربه برخی از تولیدکنندگان داخلی، در شرایط فعلی امکان جایگزینی حدود هشت درصد از سویای جیره با پروتئین حشرات وجود دارد، اما با رعایت استانداردهای بینالمللی پرورش حشرات، این نسبت میتواند تا بیست تا سی درصد نیز افزایش یابد. چنین جایگزینی، حتی در مقیاسی محدود، میتواند صرفهجویی ارزی چشمگیری برای کشور بههمراه داشته باشد.
ملاحظات و چالشهای پیش رو
با وجود مزایای فراوان، توسعه صنعتی پرورش میلورم بدون چالش نیست. هزینه فرآیندهایی مانند خشککردن و چربیگیری همچنان بالاتر از قیمت تمامشده سویا و آرد ماهی است و این صنعت برای رقابت اقتصادی کامل، به بلوغ فناورانه بیشتری نیاز دارد. از سوی دیگر، برخی ترکیبات معدنی مانند کلسیم در میلورم به میزان کافی وجود ندارد و لازم است در فرمولاسیون نهایی خوراک دام، مکملسازی شود.
موضوع ایمنی زیستی نیز اهمیت بالایی دارد. اگرچه در شرایط پرورش کنترلشده و بهداشتی، میلورم عاری از عوامل بیماریزا معرفی میشود، اما رعایت زنجیره بهداشتی از انتخاب بستر و خوراک اولیه حشره تا فرآوری نهایی، برای جلوگیری از انتقال هرگونه آلودگی احتمالی به دام و در نهایت به زنجیره غذایی انسان، ضروری است.
جمعبندی
میلورم دیگر یک ایده آزمایشگاهی نیست، بلکه در کشورهای پیشرو و اکنون در ایران نیز، بهصورت نیمهصنعتی وارد چرخه تولید خوراک دام شده است. ترکیبی از پروتئین بالا، اسیدهای آمینه ضروری، سازگاری زیستمحیطی و قابلیت استفاده از پسماندهای آلی، این حشره را به یکی از جدیترین جایگزینهای سویا در جیره غذایی دام، طیور و آبزیان تبدیل کرده است. با این حال، تحقق کامل ظرفیت این صنعت، در گرو سرمایهگذاری در زیرساختهای فرآوری، تدوین استانداردهای بهداشتی روشن و حمایت سیاستگذاران از این مسیر نوظهور خواهد بود.
